Некалькі словаў пра новыя пераклады Святога Пісання
bartnicki
а. Сяргей Сурыновіч

Для беларускай біблеістыкі 2014 год стаўся асаблівым, бо свет пабачылі два пераклады “Чатыры Евангеллі” Антонія Бокуна і “Новы Запавет” Анатоля Клышкі.

Пераклад Антонія Бокуна.

10557217_978562682161342_4660131008606572850_n
Спадар Антоній Бокун прадставіў пераклад, здзейснены на падставе Textus Receptus Stephanus. Што гэта за крыніца? Гэты вынік працы з Бібліяй, надрукаванай Эразмам Ратэрдамскім, якая пабачыла свет ў 1516 годзе у Базалі. Эразмаўскай працай карыстаўся Марцін Лютэр, перакладаючы Біблію на нямецкую мову.
Наступны тэкст, складзены на падставе дробных рэдакцыяў тэкста Эразма, падрыхтаваў для друку Роберт Стэфанус (1503-1559), уладальнік тыпаграфіі ў Парыжы. Стэфанус апублікаваў чатыры выданні Новага Запавету ў 1546, 1549, 1550, 1551 гадах. Найбольш папулярным было трэцяе выданне 1550 года. Трохі пазней (з 1565 па 1604 гады) Тэадор Бэзэ ажно дзевяць разоў перавыдаваў гэты тэкст, уносіўшы невялікія папраўкі. На падставе трэцяга выдання Бэзэ быў здзейснены пераклад Бібліі на англійскую мову, вядомы як Біблія Караля Якуба.
Цяжка вызначыць, чаму перакладчык абраў менавіта тэкст Роберта Стэфануса, бо, нягледзечы на яго пашыранасць, большую значнасць і аўтарытэтнасць у перыядзе да канца XIX стагоддзя меў тэкст Бэзэ, але гэта іншае пытанне.
Калі разглядаць пераклад Антонія Бокуна цалкам, трэба заўважыць, што выкананы ён добрай літаратурнай беларускай мовай. Паслядоўна і сістэмна перакладчык перадае імёны ўласныя і геаграфічныя назвы. Сам тэкст максімальна набліжаны да абвешчанай крыніцы перакладу. Адзінае, што варта адзначыць, – існаванне ў сеціве даступнага для карыстання і спампоўвання падрадкоўніка Textus Receptus Stephanus на рускай мове, здзейсненага Віктарам Журомскім.
Вокладка Чатырох Евангелляў у перакладзе Бокуна ўпрыгожаная выявай кодэксу 0220 з урыўкам Паслання да Рымлянаў. Гэты фрагмент быў выпадкова набыты на рынку ў 1950 годзе ў Каіры, а ў 1953 годзе Курт Аланд уключыў яго ў сваё крытычнае выданне Новага Запавету (выданні UBS3, UBS4, NA26, NA27, NA28). У Textus Receptus гэты кодэкс не выкарыстоўваўся, бо быў здабыты толькі ў сярэдзіне ХХ стагоддзя. Цяжка патлумачыць, чаму здымак менавіта гэтага кодэксу ўпрыгожвае вокладку, не маючы дачынення да пазначанай крыніцы перакладу – Textus Receptus Stephanus. Магчыма, вокладка сведчыць пра шанаванне перакладчыкам дасягненняў Нэстле-Аланда (наўрад ці яна стваралася выпадкова і без пэўнага сэнсу).
Такім чынам, падсумоўваючы гэтую невялікую ўзгадку пра пераклад чатырох Евангелляў Антонія Бокуна, адзначаем, што скарыстаная крыніца перакладу не актуальная для сучаснай біблістыкі, таму ня будзем рабіць падрабязны аналіз і параўноўваць паўсталы пераклад хаця б з падрадкоўнікам Журомскага – гэта можа зрабіць кожны зацікаўлены.

Пераклад Анатоля Клышкі

Новы-запавет
Пераклад Анатоля Клышкі мае даўнюю гісторыю. Першыя пераклады Клышкам Чатырох Евангелляў былі надрукаваныя ў нумарах часопіса «Спадчына» за 1989-1992 гады. Гэта былі не толькі першыя евангельскія тэксты, падрыхтаваныя беларускім перакладчыкам, але таксама першыя біблійныя тэксты, якія сталіся даступнымі для чытання пасля сямідзесяці гадоў камунізму. Праца, распачатая ў дзевяностых гадах, завершылася наяўным выданнем поўнага Новага Запавету ў перакладзе з найаўтарытэтнейшай на сённяшні дзень крыніцы штутгарцкага выдання Нэстле-Аланда (верагодна, 27-га).
У прадмове да колішняй публікацыі ў часопісе перакладчык піша: “Пераклад рабіўся з памяццю аб запавеце з амаль пяцісотгадовай даўніны нашага Францыска Скарыны – “з великою пильностию», з увагаю да кожнага верша, да кожнага слова як надзвычайнага дакумента”.
Ацэньваючы новавыдадзены збор, варта аддаць пашану аўтару беларускага “Буквара” і Новага Запавета, а таксама адзначыць у гэтай доўгай і грунтоўнай працы сапраўдныя пільнасць, адказнасць і адпаведную працавітасць.

[чытаць далей]
Аднак варта звярнуць увагу на месцы і словы, якія выклікаюць пытанні. У якасці прыладаў разглядзім Евангелля Яна, імёны ўласныядакладней, збег галосных на пачатку слова з грэцкай літарай “ι”, а таксама спосаб перадавання грэцкай літары “ζ”.

Звернемся да Евангелля Яна

Некаторыя розначытанні ў новым выданні перакладчык перадае ў квадратных дужках. Гэтыя розначытанні вынікаюць з тэксту Нэстле-Аланда, якім карыстаўся перакладчык, і варыянту Textus Receptus. Калі параўноўваць ранейшы пераклад Анатоля Клышкі, надрукаваны ў часопісе «Спадчына», і новаыдадзены, няцяжка заўважыць, што пазначэнні розначытанняў з Textus Receptus там адсутнічаюць. У некаторых месцах тэст цалкам адпаведае варыянту Нэстле-Аланда, у некаторых супадае з Textus Receptus. Ствараецца сувой крыніцаў перакладу. Прычыны такога сумяшчэння непразрыстыя. Што ж у новым перакладзе?

Прааналізуем некаторыя розначытанні ў Евангеллі Яна па наступных крытэрыях:

Папярэдні пераклад цалкам супадае з тэкстам Нэстле-Аланда, але новы пераклад утрымлівае ў квадратных дужках варыянт Textus Receptus.

Прыклад:
Тэкст з часопісу “Спадчына”: 4: 42 … Ён сапраўды збаўца свету”.
Тэкст Нэстле-Аланда: 4: 42 … ὁ σωτὴρ τοῦ κόσμου.
Тэкст новага перакладу: 4: 42 … Збаўца свету [Хрыстос].
Тэкст Textus Receptus: 4: 42 … ο σωτηρ του κοσμου ο χριστος

Іншы прыклад:
Тэкст з часопісу “Спадчына”: 7: 39 … Духа
Тэкст Нэстле-Аланда: 7: 39 … πνεῦμα
Тэкст новага перакладу: 7: 39 … [на іх Святога] Духа
Тэкст Textus Receptus: 7: 39 … πνευμα αγιον

“Хрыстос” ў першым і “Святы” у другім прыкладзе выкарыстаны выключна ў Textus Receptus (тут ўзяты Stephanus, 1550), але ў новым перакладзе падаецца ў квадратных дужках, нягледзячы на тое, што адсутнічае ў грэцкім тэксце Нэстле-Аланда. У першасным перакладзе Клышкі гэтага дадатку не было.

Прывядзем некаторыя іншыя падобныя прыклады.


Евангелле Яна Папярэдні тэкст Тэкст новага перакладу
4:43 выйшаў адтуль у Галілею выйшаў Ён адтуль [і пайшоў] у Галілею
6:11 раздаў тым, што ўзлягалі раздаў [вучням, а вучні ж] тым, што ўзлягалі
6:58 не такі, як елі бацькі і памерлі елі бацькі [вашы манну] і памерлі

Папярэдні пераклад супадае з тэкстам Textus Receptus, а новы прадстаўлены з дадаткам у квадратных дужках адсутнай лексікі ў Нэстле-Аландзе.

Евангелле Яна Літаральны пераклад з тэксту Нэстле-Аланда Тэкст з часопісу “Спадчына” Тэкст новага перакладу
5:12 вазьмі і хадзі вазьмі сваю пасцелю і хадзі вазьмі [сваю пасцель] і хадзі.
6:47 хто верыць хто веруе ў Мяне Хто веруе [у Мяне]

Новы пераклад цалкам не супадае з варыянтам Нэстле-Аланда, але кіруецца выключна варыянтам Textus Receptus.

Евангелле Яна Textus Receptus Літаральны пераклад з тэксту Нэстле-Аланда новы пераклад Клышкі
1:18 (адзінародны) Сын (адзінародны) Бог (адзінародны) Сын
19:39 сумесь Скрутак сумесь

Папярэдні пераклад цалкам супадае з Textus Receptus, новы цалкам з варыянтам Нэстле-Аланда (гэтыя супадзені ў новым перакладзе ўсё ж дамінуюць).

Евангелле Яна Літаральны пераклад з Textus Receptus Літаральны пераклад з тэксту Нэстле-Аланда новы пераклад Клышкі
1:28 εν βηθαβαρα
у Бэтабары
ἐν Βηθανίᾳ
у Бэтаніі
у Віфаніі
3:25 μετα ιουδαιων
з Юдэямі
μετὰ Ἰουδαίου
з Юдэем
з іудзеем
5:2 βηθεσδα
Бэтэсда
Βηθζαθὰ
Бэтзата
Віфзафа
6:69 ο υιος του θεου του ζωντος
Сын Бога жывога
ἅγιος τοῦ θεοῦ
Святы Бога
Святы Божы
9:11 υπαγε εις την κολυμβηθραν του σιλωαμ
ідзі ў купальню Сілаам
ὕπαγε εἰς τὸν Σιλωὰμ
ідзі ў Сілаам
Ідзі ў Сілаам
21:15 σιμων ιωνα
Сымон Ёнаў
Σίμων Ἰωάννου
Сымон Янаў
Сімане Іаанаў

Можна зрабіць выснову, што новы пераклад Анатоля Клышкі грунтуецца ўсё ж на грэцкім тэксце Нэстле-Аланда, – але з улікам папярэдняга перакладу, крыніцай якога (тэарэтычна) быў Textus Receptus. Гэтым можна патлумачыць, чаму ў большасці выпадкаў перакладчык бярэ ў квадратныя дужкі розначытанні паміж дзвюмя грэцкімі крыніцамі, і ў вельмі рэдкіх выпадках кіруецца толькі Textus Receptus замест варыянта Нэстле-Аланда.

Імёны ўласныя ў новым перакладзе

Імёны ўласныя (таксама геаграфічныя назвы) перакладчык перадае непасрэдна з грэцкай мовы. Падобная практыка мае месца ў многіх перакладах на сучасныя мовы (напрыклад, на англійскую мову), дзе ў Новым Запавеце не ўлічваецца семіцкае і лацінскае паходжанне некаторых амонімаў, а транслітэрацыя здзяйсняецца з грэцкай крыніцы перакладу Новага Запавету (у Старым Запавеце – з габрэйскай). У ранейшым варыянце перакладчык пазначае: “Напісанне імён, геаграфічных назваў і г. д. падаецца згодна з усходнехрысціянскай рэлігійнай традыцыяй”. Цяжка зразумець гэтую фармуліроўку пры непаслядоўнасці і мноства формаў назваў у шматлікіх беларускіх перакладах, якія таксама нібыты ствараліся шляхам “усходнехрысціянскай рэлігійнай традыцыяй”. Калі гаворка ідзе пра перадаванне грэцкай “β” праз “в”, а не “б” і “θ” праз “ф”,а не “т” і г.д., то і тут можна сустрэць розныя варыянты, без асаблівых тлумачэнняў і навуковай абгрунтаванасці. Чаму ж тады “усходнехрысціянскаяй рэлігійная традыцыя” грэцкую “β” у самым галоўным слове “Біблія” (грэц. βιβλία) перадае праз “б” замест “в”? Калі кіравацца менавіта ёю, то тады павінна быць “Вівлія”, “Базыль” –  "Вазыль", “батлейка”  – "ватлейка" і г.д. Наўрад ці мы станем пісаць замест слова “матэматыка” – “мафематыка”, але чамусці пішам “Афіны” і ў той жа час “атлет” замест “афлет”. Гэта словы аднакарэнныя, з грэцкай “θ”, то, можа, тады ўсё ж лепей “Атэны”?

Прааналізуем утварэнне некаторых назваў у новым перакладзе

-ια на пачатку слова ў новым перакладзе перакладчык перадае як -Ія (Ἰακώβ – Іякаў, Ἰαρέδ – Іярэт, Ἰάσων – Іясан), што з’яўляецца пэўным унармаваннем, бо ранейшы пераклад утрымліваў розныя спосабы перадавання гэтага збегу галосных на пачатку слова: Якаў, Іарэт, Іясан.

-ιε на пачатку слова як -Іе (Ἰερεμίας – Іерамія, Ἰεχονίας – Іеханія), у першым складзе перад націскам як -Ія (Ἰεφθάε – Іяфай). У папярэднім перакладзе: Іерамія, Еханія.

-ιο як -Іо (Ἰόππη – Іопія), у першым складзе перад націскам як -Іа (Ἰορδάνης – Іардан). У папярэднім перакладзе: Іярдан.

-ιου на пачатку слова як -Іу (Ἰούδα - Іуда, Ἰούδας - Іуда), папярэднім перакладзе: Іуда, Юда. Але ў новым перакладзе сустракаецца і як -Ю (Ἰουλία – Юлія, Ἰούλιος – Юлій, Ἰουνιᾶς – Юнія, Ἰοῦστος – Юст).

-ιω на пачатку слова як -Іо (Ἰώβ - Іоў, Ἰωνᾶς - Іона), на пачатку слова перад націскам як -Іа (Ἰωάννα – Іаанна, Ἰωανάν – Іаан).

Цяжка вытлумачыць чаму “Іякаў, Іерамія”, – але “Іуда, Іона” замест прынятых сучасных нормаў – “Якаў, Ерамія, Юда, Ёна”, бяручы пад увагу толькі пададзены для аналізу ў гэтым артыкуле збег галосных на пачатку слова.

Тамсама ўзнікае пытанне адносна непаслядоўнае перадаванне “ζ” праз “з” і “дз”. Да 50-х гадоў мінулага стагоддзя мы сустракаем у беларускай літаратуры слова “Дзэўс”, таксама ў некаторых сучасных перакладах: "Чуеш, Дзэўс? А Сонца, Зямля? – Як няшчасная стогне там Маладзіца?" (Трагедыя Эўрыпіда "Медэя", пераклад са старагрэцкай Лявона Баршчэўскага), але ў сучасную літаратурную мову гэтае слова ўсё ж увайшло і замацавалася як “Зеўс”. Усе перакладчыкі перадаюць гэтае імя выключна як “Зеўс (Зэўс)”, – акрамя Клышкі. Чаму ж перакладчык такія словы, як Ἀχάζ – Ахадз, Ἰεζάβελ – Іедзавель, Ζοροβαβέλ – Дзарававель, Ζάρα – Дзара, Ἐλεάζαρ – Эляадзар перадае з літарай “дз”, а такія словы, як Ἐλιέζερ – Эліезер, Ζαβουλών – Завулон, Λάζαρος – Лазар, Ναζαρέθ – Назарэт, Ἀζώρ – Азор праз “з”? Нават калі “Лазар, Назарэт” (а не магчымае “Ладзар, Надзарэт”) можна было б аднесці да трывалых даўнозапазычаных фармаў, то “Азор, Эліезер”, (а не “Адзор, Эліедзер”) да такіх аднесці пакуль немагчыма.

Падсумоўваючы, усё ж можна сцвердзіць, што айчынная біблістыка ўзбагацілася новым перакладам Новага Запавета, здзейсненым, урэшце, з арыгінальнай мовы. Выданне Нэстле-Аланда, якое стала крыніцай гэтага перакладу, з’яўляецца самым прызнаным і самым аўтарытэтным у сучаснай біблістыцы. Новы тэкст перакладу мае свае дробныя недахопы, якія былі прааналізаваныя на падставе Евангелля Яна і некаторых імёнаў уласных, таму застаецца спадзявацца, што іх улічаць наступныя перакладчыкі.
Цэтлікі:

Некалькі слядоў з мінулага...
bartnicki
СурынДзедавыя казкі пра сапраўдны замак у Чарнобылі памятаю з дзяцінства. Яму іх расказваў яго дзед як і пра Княства Вялікае Літоўскае, слаўныя перамогі і часы… Як аказваецца, дзяржаў яго Станіслаў Сурыновіч не шмат – толькі 2 гады (1548-49 гг). Можа яно і добра, бо Чарнобыль датыкнуўся ўсяе Беларусі сам, але так хочацца там пабываць…

Першы ўспамін аб Сурынах (Сурыновічах – прозвішча азначала сына Сурына, замацавалася як асобнае пасля XVI ст.) сустракаецца з XV стагоддзя:

Сурын Пуцяціч

«Листъ воеводе Киевскому, князю Дмитрию Путятичу. Пожаловаше господарскому дворянину Сурину села Соколовичи въ Киевскомъ повете съ людьми.
20 октября 1493 года.
Самъ Александръ.
Воеводе киевъскому кн(я)зю Дмитрею Путятичу. Бил намъ чоломъ дворанин нашъ Суринъ и просил в нас села в Киевъскомъ повете, на имя Соколовичов, з людьми. Ино мы ему тое село Соколовичи с тыми людьми дали; нехай онъ тое село и люди держит со всимъ по тому, што здавна к тому селу слухало, а намъ с того служить. П(и)сан в Лиде, октября) 20 ден, инъдик(т) И.»
[1]

В 1507 году за господаря Сигизмунда:

«[1507.05] В Люблине, едучы с Кракова, и о г Люблина по дорозе едучи давано: Булъгаку Лисичанку на 13 копъ грошей з мыта киевского аргишового отмена. Сурину Путятичу на двенадцать копъ грошей з мыта киевъского аргишового отъмена...»
[2]

Сурын Павел
Імя гэтага Сурына прасочваецца з актавага запiсу ад 3 красавіка 1504: «На страстной недели в середу дворянину королевскому Павлу Сурыну пять локоть сукна лунского зеленого дано».[3]
Сусед і сваяк Вялаўскіх па Лісічах і Солтанах, дваранін господарскі Павал Сурын, увёў у зман вялікакняжаскую канцылярыю і выпрасіў у караля оўруцкіх баяраў Вялаўскіх і іх землі ў сваю ўласнасць. Пачалася судовая цяжба, аб якой захаваўся дакумент у Літоўскай метрыцы з выкладаннем радаводу баяраў Вялаўскіх:
Без даты (каля 1509-1510 гг.) Описанье сведецтва, учиненого черезъ Немиру, въ справе Суриново зъ Доротичомъ, которие се на него сослали о земъли, от того Сурина подъ Доротичомъ упрошоные.
«Што Суринъ а Доротичъ сослалися на мене, на Немиру, а я тое светъчу, што запомню: Перъво, за князя Семена Киевъского, дедъ и отецъ и дядьки его седели на отчизне своей; и князь Семенъ, на его деда Давыда и на его батька Павла и на дядьки его розъгневався, и отнявъ въ нихъ дедизну и отчизну ихъ, и отдалъ пану Федьку Горловичу; а ихъ самыхъ головами не далъ; и они пошли прочъ, къ Волыню, зъ жонами и зъ детьми и со со всими статки своими. И потомъ князь Семенъ Киевъски умеръ; ино его дедъ Давыдъ и отецъ его Павелъ и всии дядьки его били чоломъ господару Казимеру королю, абы имъ далъ, напротивъ тое ихъ отчизны, на чомъ седети. И господаръ король Казимиръ далъ деду и отцу и всимъ дядькомъ его, напротивъ ихъ отчизны, тыи земли, што теперь Суринъ у господаря его милости выпросилъ. Ино дедъ и отецъ и дядьки того Доротича съ тое отчизны своее, што въ нихъ князь Семенъ отнялъ, служивали коньми а въ панцырахъ, посполу зъ бояры Вруцкими; а съ коланъными людьми и съ слугами Ордынъскими не служивали, и жадного потягу не тягнули. А што имъ далъ господаръ Казимиръ король, напротив их отчизны, земли, и они съ тыхъ землъ по тому жъ служили, какъ и съ первое отчизны своее, а колану такежъ жадного не служивали. А после деда и отца и дядьковъ его, имъ Доротичомъ, тыи земли осталися, и они съ тыхъ земль, дедизны и отчизны своее, тепере по тому жъ конемъ служать, а колану жадного не служать. А какъ я запомню, за своее памяти, штожъ то и зъ веку слывуть бояре Велавскии. А для лепъшого сведомъя, ешче старей мене, во Вручомъ панъ Мезъ а Костюшко Митьковичъ, и мещанъ много старыхъ: нехай господаръ кажеть надто опытати ихъ, бо они еще большей помнять. А дядьку того Доротича, Анъдрею Глушку Велавъскому далъ господаръ Казимиръ король землю зъ братомъ его Яковомъ Покалевъскимъ, а другому дядьку его, Вольнянце, далъ господаръ другую землю, а третему дядьку его, Булъгаку, далъ господаръ третюю землю. А то господаръ давалъ имъ, напротивъ ихъ отчизны, што въ нихъ князь Семенъ за гневъ свой отнялъ. А тыи всии дядьки его калану не служать, а ни кому еще господаръ ихъ не роздавалъ.»
[4]

У 1510 пасля сведчання Няміра, лістоў Яцька Мезя і Косцюшка Міткавіча і іншых старажылаў оўруцкіх на імя гаспадара, і пасля паездкі Вялаўскіх ў Кракаў на аўдыенцыю да караля Жыгімонта І (Старога), супрацьстаянне Сурына і Вялаўскіх завяршылася іх поўнай перамогай:

1510.08.18 Вырокъ межи бояри Вруцкого повета вилавскими а межи дворенином г(оспо)д(а)ръским Суриномъ, которые их былъ упросил за простых людей.
«Жикгимонт, Божю милостью корол полскии. Смотрели есмо того дела, стояли перед нами очевисто, жаловали намъ тыи бояре Вруцкого повета вилавскии Малко а Андреи Доротичи, а Сенютичи, а Нестергеивич на дворанина нашого Сурина, штож онъ выпросилъ их в насъ за простых людей, а они поведили передъ нами, штожъ они звечныи бояре вилавскии, и сослали ся о томъ на всих бояръ вруцких. Ино панъ Янко Мезь и Костюшко Милгковичъ, и иншии земяне и мещане вруцкии писали к намъ поведаючи, штожъ они бояре звечные а не простыи люди, а служать намъ посполъ з ынъшими земяны вруцкими. И мы, того межи ними досмотревши, подлугъ сведоства пана Мезева и земянъ, и мещанъ вруцъких, при томъ теки есмо их зоставили и казали им зася намъ служит по-старому службою бояръскою, а Суринъ вжо в них не маеть вступати ся вечно. И на то есмо имъ дали сесь нашъ листъ судовый з нашою печатю. Писан в Кракове, августа 18 день, индикт 13.»
[5]

Духна Волкаўна Сурынова
Дачка Ваўчка Раманавіча (родная сястра Міхайла Кезгайлавіча), пляменніца Булгака Лісічонка [6] па маці, а па бацьку - оўруцкага старасты Сенькі Раманавіча (1506-1507), была замужам за Сурынам Пуцяцічам. У «Потверженье земянце киевъской Сурыновой Духне Волковъне и с(ы)ну ее Стасю Сурыновичу на именья Ваверцы и Сеньковщыну, и местъце во Вручомъ, водлугь суду пана воеводы виленьског(о)» от 1522. 07. 26 «Сурыновая Духна Волковъна и зъ сыномъ своимъ Стасемъ Сурыновичомъ получила Ваверцы а о Сенъковъщыну, а о местъцо во Въручом, как именье дядка ее Булгака Лисиченъка» (дядько по матери Духны):

«Жыкгимонътъ, Божю м(и)л(о)стью. Била намъ чоломъ земянъка киевъская Сурыновая Духна Волковъна и зъ сыномъ своимъ Стасемъ Сурыновичомъ о томъ, штож первеи сего будучы намъ в Городне з розсказанья н(а)шого смотрели их воевода виленьскии, канъцлер н(а)шъ, деръжавъца мозырскии, панъ Олбрахтъ Мартинович Кгашътолтъ з бояры слуцъкими и з Бугушомъ Борсуковичом а Солвомъ Зверовичом, а зъ земяны киевъскими зъ Яцкомъ а Федкомъ Елцевичы о именье дядка ее Булгака Лисиченъка, о Ваверцы а о Сенъковъщыну, а о местъцо во Въручом, имъ тыи именя и местъцо во Вручомъ, и съ сыном ее, прысудили и на то еи листь свои судовыи дали, которы ж они листь судовыи перед нами вказывали, и била намъ чоломъ, абыхмо еи на то дали н(а)шъ листь и то потъвердили еи нашымъ листомъ. Ино мы, выслухавъшы того листу судового, на то дали есьмо еи сес н(а)шъ листь и тыи именья Воверъцы и Сенъковъщыну, а местъцо во Вручомъ, потъверъжаемъ симъ нашымъ листомъ, нехаи она тыи именья и местъцо во Вручомъ держыть водлугъ суда и листу судового пана воеводы виленьског(о).»
[7]

Пашырылася ўладанні Сурынаў таксама дзякуючы спадчыне Духны, пляменніцы Лісічонка пасля смерці бяздзетнай Федзі Балгакавай.
Так, дачка Булгака Лісічонка - Федзя Балгакава па мянушцы Лісіч была замужам за Івашка Нямірычам і валодала сялом Вараўцы, як сваёй вотчынай. Але яна не пакінула па сабе нашчадкаў , адна я частка маёмасці ў Кіеўскім павеце перайшла Нямірычам, а іншая частка Сурынам. Гаворка ідзе пра Варевцы на рацэ Ушы , Сянькоўшчыне і маёнтку ў Оўручы, а таксама маёнтку на рацэ Чырвонай («селыща Ивонинцовъ , ляжачы пры речце Чырвонай, раллі, сеножатей, і млына»).
З прывілею земляніну оўруцкаму Івашку Нямірычу ад 7 жніўня 1510 года:

«Жикгимонт, Божю милостью корол и великий княз. Билъ намъ чоломъ земянин вруцкии Ивашко Немиричь о томъ, штожъ дворанинъ нашъ Суринъ впросилъ былъ в нас именье отчизное жоны его, Болъгаковы дочки Лисича Феди, на имя Варевъци, о чомъ жо мы перъвеи сего вже межи ними смотрели и тое именье Варевци жоне его Булъгаковой дочце присудили и листъ нашъ судовыи еи на то дали, нижли не казали есмо были еи за тымъ Ивашкомъ Немиричомъ быти, а то для тое причины, што помовено было на него, ижъ онъ зъ зрадцою нашимъ з Глинскимъ был и панства, землю нашу, казилъ. И потомъ тотъ Ивашко Немиричь билъ нам чоломъ и поведилъ перед нами, штожъ он мешкалъ въ зрадъци нашого у Ивана Глинского, а тое рады их не былъ сведомъ, и коли вже врозумелъ по нихъ, ижъ они таковую [зраду] вмыслили и стали напротивъку насъ господара, онъ послалъ отца своего Немиру до гетъмана нашог(о), кн(я)зя Косътянътина Ивановича Острозъского, прирожоному г(о)с(по)д(а)ру своему, служити и тежъ поведаючи, ижъ великий кн(я)зь московъскии дворянина нашого Остафъя Дашковича маеть до зрадци нашого Глинъского прислати, и кн(я)з деи Костянтинъ напротивъку того до мене отъписалъ жадаючи мене, ажъбыхъ тамъ змешкалъ до тыхъ часовъ, поки Остафеи тамъ з Москвы будеть, и до Остафъя деи тежъ в той речи кн(я)зь Костянтинъ писал, ажъбы ся на веру предковъ своих и свою, и тежъ на ласку вашое м(и)л(о)сти панскую впамяталъ и вашои бы м(и)л(о)сти, г(о)с(по)д(а)ру своему прирожоному, служилъ, и я деи, подлугъ науки кн(я)зя Костянтиновы, Остафъя тамъ дождалъ и листъ князя Костянътиновъ ему далъ, а самъ есми втекъ до Вручого, и тыи онъ листы кн(я)зя Костянтиновы, который же писанъ до Остафъя и до него тежъ, … Немири тут зоставуючи его при … выправенем се от зрады и при именю жоны его Варевцах, и при инших всих именях и маетъностях.
»[8]

Прамы або нават ўскосны ўдзел Булгака Лісічонка у паўстанні Глінскіх (яго дачка Федзя замужам за даверанай асобай і слугой Івана Глінскага - Івашкам Нямірычам), пераход зямель іншым родах ў якасці посага або гаспадарскай волі, спусташальныя набегі крымскіх татараў на паўночна-ўкраінскія землі, прывяло да таго, што пачынаючы з першай паловы XVI стагоддзя Лісічыны ўжо не валодаюць землямі ў Кіеўскім павеце, а род Булгака Лісіча ў адсутнасць нашчадкаў згасае.[9]

У лісце Жыгімонта ад 31 жніўня 1518 года па спрэчцы за родавыя ўладанні з сястрой Сямёна Полаза, гэта значыць жонкай брата Духны, Міхайлы Воўчкавіча - Міхайлавай, ўдаве Сурынавой Духне з дзецьмі былі прысуджаны маёнтка ў Оўруцкім і Кіеўскім паветах:

«…Выступовичъ половицу, а Ильинцов половицу, а Шепеличъ половицу; которую ж половину Шепеличъ панъ Сенюшко на церковъ Пречистое Богоматери Печерское Киевъское въ шестидесятъ копахъ грошей записалъ; а в поли селишча: Дмитровичы, а Морулинъ, а Рокитное, а Ольшаницу, а на Роси езъ, а два члвки въ Солътегаеве…»
«Мацярызныя» маёмасьці Варевцы і Сельцы ў Оўруцкім павеце, запісаным перш «братанічам» Івашкам сваёй маці Міхайлавай, па жываце яе таксама прысуджаны Сурынавой Духне з дзецьмі.[10]

Духна Сурынова мела двух сыноў: Станіслава і Няміра, якія ў 1545 валодалі сёламі ў Кіеўскім ваяводстве - Сакаловічы, Белыя Беражы, Робоўшчына, Шыпілавічы, Ілінцы, Варевцы, Вайнякоўшчына, Рэмезавічы, Гаўрылкаўцы, Салавевіч, Сніжын, палац Гуніч, пустаўшчыны Драчылоўская, Чэрнятынская , Зайкоўская.[11]

У 1548 Станіслаў атрымаў ад караля Чарнобыльскі замак на два гады; ён меў сыноў: Герасіма і Пацея. Герасім быў жанаты на Марыяне Стэфанаўне Стэцкай. Тая ж Духна Сурынова мела дачок: Тамілу за Ёзэфам Малышкам і Палонію за Кандратам Кнегінінскім. У далейшым нашчадкі Духны Сурынавой страцілі свае ўладанні ў Рокітном і Альшаніцы, асабліва пасля бітвы пад Альшаніцай з татарамі ў 1527 (маёнткі спустошаныя татарамі).[12]

З сярэдзіны XVI стагоддзя нашчадкі зямляне кіеўскія Сурыны рассыпаюцца, губляюць свае маёмасці, якія знішчаны татарамі. Далей Сурыновічы ўзгадваюцца ў літоўскіх метрыках... У Расеі, у 1745 годзе Пётр Сурынын залічаны да дваран... Цяжка адшукаць повязь усяго дрэва нашчадкаў і давесці яго адносіны да зямянаў кіеўскіх.
lc349lc350


[1] Эгидийус Банионис. Лиетувос метрика, Книги 3, 2001
[2] Эгидийус Банионис. Лиетувос метрика: Книги 8, стр. 402, 2001
[3] Скарбовая книга. Литовские упоминки татарским ордам / Подг. М.В.Довнар-Запольский // Известия Таврической ученой архивной комиссии. Вып. 28. Симферополь, 1898, стр. 41
[4] Литовская метрика. Том I. Книга судных дел II, Лист 348—349 (482), стр. 1190—1192. Новые регесты: РГАДА, Фонд 389, оп.1, Дело 222, Лист 348 об. - 349 об. Опубл.: Русская историческая библиотека, издаваемая императорскою Археографическою комиссиею. Том XX, Петербургъ, 1903
[5] Lietuvos Metrika. Knyga Nr. 8. Uzrasymu knyga 8 (1499—1514) [Литовская Метрика. Книга Записей, 8]. / Parenge A. Baliulis, R. Firkovicius, D. Antanavicius. — Vilnius: Ibidem, 1995. — 710 р. Knyga Nr. 8. Uzrasymu knyga 8 (1499—1514) [Литовская Метрика. Книга Записей, 8]. / Parenge A. Baliulis, R. Firkovicius, D. Antanavicius. — Vilnius: Ibidem, 1995., стр. 371
[6] киевский, овручский и черкасский боярин тюркского происхождения конца XV начала XVI века, участник заговора Глинских, потомок Якова Лисицы и Екатерины?, племянник Булгака. (Herbarz polski Kaspra Niesieckiego S.J. Статья «Jelec herbu Leliwa», страницы 476—480) На сестре Булгака Лисича был женат Волчко (Оберней) Романович — овручский староста с 1471 года. Предположительно, что Булгаки Лисичи — угасший род (1522 год). (Яковенко Н. Витоки роду Немиричів / Н. Яковенко // Mappa Mundi : зб. наук. пр. на пошану Я. Дашкевича з нагоди його 70-річчя. – Л. ; К. ; Нью-Йорк : Вид-во М. П. Коць, 1996. – С. 166-177)
[7] Эгидийус Банионис. Лиетувос метрика: Книги 12, стр. 121, 2001
[8] Эгидийус Банионис. Лиетувос метрика, Книги 7, 2001
[9] Aleksander Walerian Jabłonowski. Źródła dziejowe. Zieime ruskie. Ukraina. Kijow — Bracław (т. XX, стр. 27-32). Варшава, 1897
[10] Литовская Метрика. Книга Судных Делъ II (1505—1523), № 297, Лист 256—258 об.

Багаж
bartnicki
(Самуіл Маршак)
149919_original
Дама здавала ў багаж
Канапу,
Футляр,
Сакваяж,
Карціну,
Куфэрак,
Кардонку,
Малую ў дадатак балонку.

Выдалі даме на станцыі
Чатыры з пячаткай квітанцыі
Аб тым, што ўпісалі ў багаж:
Канапу,
Футляр,
Сакваяж,
Карціну,
Куфэрак,
Кардонку,
Малую ў дадатак балонку.

Рэчы вязуць на перон,
Кладуць у адкрыты вагон
Гатова! На месцы багаж:
Канапа,
Футляр,
Сакваяж,
Карціна,
Куфэрак,
Кардонка,
Малая ў дадатак балонка.

Як толькі забразгаў званок,
Шчанюк той з вагона ўцёк.

Зірнулі на станцыіі Дно,
Згубілася месца адно.
Спалохана лічаць багаж:
Канапа,
Футляр,
Сакваяж,
Карціна,
Куфэрак,
Кардонка,
Спадарства! А дзе ж тут балонка?

Тут бачаць: ля колаў красун -
Вялізны кудлаты брахун.
Злавілі яго і ў багаж,
Туды, дзе ляжаў сакваяж,
Карціна,
Куфэрак,
Кардонка,
Дзе перш вандравала балонка.

Жытомір - апошні прыпынак,
Між важкіх пакункаў і скрынак
Вязуць на калясцы багаж:
Канапу,
Футляр,
Сакваяж,
Карціну,
Куфэрак,
Кардонку,
І цягнуць сабаку ўздагонку.

Сабака тут як забурчыць,
А дама тут як завішчыць:
Бандыты! Укралі! Ратунку!
Сабака не тога гатунку!

Шпурнула яна сакваяж,
Нагой адпіхнула багаж:
Карціну,
Куфэрак,
Кардонку,
-Аддайце, бандыты, балонку

Прабачце, маманя! На станцыі,
Чытайце ў багажнай квітанцыі,
Ад вас быў прыняты багаж:
Канапа,
Футляр,
Сакваяж,
Карціна,
Куфэрак,
Кардонка,
Малая ў дадатак балонка..

Аднак на прасторах дарог
Сабака ўжо вырасці змог.

(пераклад Сяргей Сурыновіч)
Цэтлікі:

да біблійных пераклаў ХХ стагоддзя
bartnicki
      (з маго выступу на кангрэсе ў Коўне, кастрычнік 2013)
        На пачатку ХХ стагодзя перакладам біблійных кніг Новага Запавету заняўся каталіцкі святар Адам Лісоўскі. Паводле сведчанняў біскупа Чэслава Сіповіча і Янкі Садоўскага, ксяндзом Лісоўскім (прыблізна1907-1922 гг.) былі перакладзеныя: Апокаліпсіс, Апостальскія Дзеі, Лісты сьв. Паўла да Рымлян, Галатаў, Карынтаў [1]. Язэп Германовіч выказаў меркаванне, што гэтыя тэксты былі выкарыстаныя Ідэльфонсам Бобічам[2] і Адамам Станкевічам[3]. Гэтыя тэксты пакуль не знойдзены.
          Першым выданнем 1922 года, якое ўключала біблійныя ўрыўкі, стала “Niadzielašnija Ewanhielii i nawuki” у трох тамах ксяндза Ідэльфонса Бобіча. Цэнзар кс. прафесар А.Крайяліс даў сваю згоду на друкаванне кнігі, але сакратар біскупскай курыі кс. І. Халецкі, перш чым даць цэнзарскі дазвол да подпісу біскупа, даслаў ліст у Варшаву езуіту Шчапанскаму, у якога пытаўся, – ці можна выдаваць гэтую кнігу. Адказ быў адмоўны, але кс. Крайяліс напісаў біскупу Матулевічу пра беспадстаўнасць забароны, і кс. Бобіч атрымаў дазвол на выданне сваёй працы[4].
Займаўся перакладамі ў гэты час таксама Вацлаў Ластоўскі[5], але пераклад усіх кніг Новага Запавету і адной са Старога Запавету (Псалмоў) пабачыў свет у 1931 годзе. Пераклад здзейснілі Лукаш Дзекуць-Малей і Антон Луцкевіч.
          Практычна адначасова пабачылі свет выданні: “Божае Слова: Лекцыі, Эванэліі і прамовы на нядзелі і сьвяты[6]” ксяндза Адама Станкевіча у 1938 годзе і “Čatyry Evangelii i Apostalskija Dzei[7]” ксяндза Вінцэнта Гадлеўскага ў 1939 годзе.
Паасобныя кнігі Бібліі пераклалі Вітаўт Тумаш, а. Леў Гарошка, Леанід Галяк. У 1954 годзе выдадзеныя “Sviataja Evanelija i Apostalskija dziei”, а затым у 1974 годзе “Listy śviatyh apostalaŭ” і ў 2008 годзе “Лісты Апостала Паўла да Тыматэя” ксяндзом Пётрам Татарыновічам.
Ян Пятроўскі, пачынаючы з 1959 года перакладае і выдае паасобныя кнігі Старога Запавету і ў 1991 годзе – Евангелле Яна. Пераклады Евангелляў здзяйсняе, пачынаючы ад 1960 года, Міхаць Міцкевіч. Перакладамі паасобных псалмоў у гэты час займаюцца мітрапаліт Мікалай Мацукевіч, Вацлаў Пануцэвіч і ксёндз Язэп Германовіч.
У 1970 годзе выдадзены Новы Запавет у перакладзе Янкі Станкевіча, а ў 1973 годзе поўная Біблія ў перакладзе з габрэйскай і грэцкай моваў у супрацоўніцтве з Майсеем Гітліным[8].
З 1970-га года распачынае працу над сваім перакладам кс. Уладзіслаў Чарняўскі, якая пасля выдання паасобных кніг Старогу Запавету і двух выданняў Новага Запавету перацякла ў выданне Біблейскім Таварыствам поўнай Бібліі[9] ў 2012 годзе.
          Мітрапаліт Андрэй Крыт у 1978-1979 гг. займаецца перакладам паасобных псалмоў, а мітрапаліт Мікалай Мацукевіч выдае ў 1988 годзе “Напрастольнае святое Евангелле”, у 1992-1995 годзе “Парэміі: збор 285 парэмій, якія чытаюцца на багаслужбах” з выбранымі тэкстамі Старога Запавету і “Багаслужбовы Апостал” у 1998 годзе.
          Айцец Аляксандр Надсан у перыяд з 1970 па 2011 здзейсніў пераклады некаторых кніг Старога і Новага Запавету: кнігі Ёны, Псалмоў Давідавых, Апосталаў, Евангельскіх тэкстаў, Пракіменаў, 9 песняў Святога Пісання.
          У часопісе “Спадчына” з 1989 па 1992 гг. былі апублікаваныя чатыры Евангеллі Анатоля Клышкі. Скончаная праца па перакладу ўсіх кніг Новага Запавету.
          Песня Песняў Старога Запавету ў перакладзе Васіля Сёмухі пабачыла свет ў 1990 годзе. Напрацягу наступных гадоў  былі яе перавыданні, выданне Новага Запавету і Псалмоў у 1995 годзе, а ў 2002 годзе была выдадзеная поўная Біблія.
            Біблейская  Камісія пры Беларускім Экзархаце Маскоўскага Патрыярхата распачала сваю перакладніцкую дзейнасць у 1991 годзе, дзякуючы чаму свет пабачылі паасобныя пераклады Евангелляў, Дзеяў Апосталаў, Саборныя Пасланні Святых Апосталаў, Пасланне да Рымлян Апостала Паўла, 1-е Пасланне да Карынфян Апостала Паўла.
Секцыя па перакладзе літургічных тэкстаў і афіцыйных дакументаў Касцёла пры ККББ, якая дзейнічае з 1992 года, прадставіла электронную версію кніг Новага Запавету[10] (20 кніг, папаўняецца), Лекцыянарыі, у 2012 годзе выдадзенае Святое Евангелле.
Перакладамі кнігі Псалмоў  і песняў Бібліі ў перыяд з 1993 года па 2002 год займаліся прот. Сяргей Горбік і прот. Сергій Гардун. У электроннай версіі даступны пераклад поўнай кнігі Псалмоў Міхаіла Астапчыка[11].
Працоўная группа, пад кіраўніцтвам кс. Уладыслава Завальнюка, ў 1997 годзе, а затым у 2007 годзе выдала пераклад Евангелляў. У 2010 годзе быў выдадзены пераклад Эрнста Сабілы-Сяргея Малахава Евангелля апостала Яна.
          Падсумоўваючы, пералічым наяўныя варыянты перакладаў:
                      Тры варыянты перакладаў кніг Старога і Новага Запавету (Янка Станкевіч, Васіль Сёмуха, Уладзіслаў Чарняўскі);
                      Пяць варыянтаў перакладу поўнага Новага Запавету (вышэй узгаданыя аўтары, а таксама Лука Дзекуць-Малей, Анатоль Клышка);
                      Тры варыянты (два з якіх будуць скончаныя ў бліжэйшым часе) з недахопам у некалькі кніг Новага Запавету (Пётр Татарыновіч (адсутнічае кніга Апакаліпсіса), секцыя па перакладзе літургічных тэкстаў і афіцыйных дакументаў Касцёла пры ККББ, біблейская Камісія пры Беларускім Экзархаце Маскоўскага Патрыярхата);
                        Дванаццаць перакладаў чатырох Евангелляў (вышэй узгаданыя аўтары, секцыі і камісіі, а таксама Вінцэнт Гадлеўскі, Міхась Міцкевіч, Мікалай Мацукевіч, Уладзіслаў Завалюнюк);
                      Трынаццаць варыянтаў Евангелля Яна (вышэй узгаданыя аўтары, секцыі і камісіі, а таксама Ян Пятроўскі, Эрнст Сабіла-Сяргей Малахаў);
                      Дзевяць варыянтаў Дзеяў Апосталаў (Лука Дзекуць-Малей, Вінцэнт Гадлеўскі, Пётр Татарыновіч, Янка Станкевіч, Васіль Сёмуха, Уладзіслаў Чарняўскі, Анатоль Клышка, секцыя па перакладзе літургічных тэкстаў і афіцыйных дакументаў Касцёла пры ККББ, біблейская Камісія пры Беларускім Экзархаце Маскоўскага Патрыярхата).
          Да гэтага пераліку дадаюцца аўтары, якія перакладалі паасобныя часткі кніг і кнігі Новага і Старога Запавету: Адам Лісоўскі, Ільдэфонс Бобіч (Пётра Просты), Вацлаў Ластоўскі, Адам Станкевіч, Вітаўт Тумаш, Леў Гарошка, Леанід Галяк, Вацлаў Пануцэвіч, Язэп Германовіч (Вінцук Адважны), Андрэй Крыт, Аляксандар Надсан, Аляксей Мельнікаў, Сяргей Горбік, Сергій Гардун, Яўген Карпук, Міхаіл Астапчык.
Такім чынам, налічваецца каля шаснаццаці аўтарскіх варыянтаў, якія з аднаго боку з’яўляюцца каштоўнай спадчынай беларускай біблістыкі, але таксама, калі ўзяць пад увагу мноства формаў і варыянтаў, выкарыстанных ў аўтарскіх перакладах імёнаў  уласных і геаграфічных назваў, своеасаблівай “бабілонскай вежай”. Імёны ўласныя і геаграфічныя назвы часцей за ўсё запазычаныя з рускай ці польскай моваў. Падобная праблема транскрыпцыі імёнаў уласных і геаграфічных назваў не толькі ў біблійных перакладах, але у навуковай, гістарычнай і мастацкай літаратуры мае даволі хаатычны выгляд і не рэгулюецца ніякімі цвёрдымі нормамі. Незалежна ад крыніцы паходжання тэксту – ці гэта грэцкі арыгінал, ці гэта іншая сучасная ці старажытная мова, дзе сустракаюцца антычныя назвы, – перакладчыкамі ў афіцыйных выданнях вельмі часта выкарыстоўваюцца імёны ўласныя і геаграфічныя назвы згодна з наяўнымі варыянтамі нашых суседзяў. Таксама перакладчыкі наважваюцца на ўтварэнне аўтарскіх варыянтаў:
Ἀβιά, (Арыг.: אֲבִיָּה Транс.: Abijjah H29): Ава; Абій; Авія; Абія; Авія.
Ἂἰθίοψ, -οπος, ὁ (Арыг.: Αἰθίοψ Транс.: Aithiops): Ефіопляні́н; Эфіоп; Этыёп; Этыопец.
Δανιήλ, (Арыг.: דִּנִיֵּאל ад דָּן H1835 і אֵל H410 Транс.: Daniel H1840): Данель; Даніла; Данііл; Даніэль; Даніель; Даніла.
Толькі нязначная частка імёнаў ўласных і геаграфічных назваў замацавалася як агульная для ўсіў перакладчыкаў ХХ стагоддзя:
Ἀαρών, (Арыг.: אַהֲרוֹן Транс.: Aarón H175): Аарон.
Δαυίδ, (Арыг.: דָּוִד ад דּוֹד H1730 Транс.: David H1732): Давід.
Δεκάπολις, εως, (Арыг.: Δεκάπολις): Дзесяцімесце; Дзесяціградзьдзе; Дзесяцігароддзе; Дэкаполь.
                Θεσσαλονίκη, ς, (Арыг.: Θεσσαλονίκη): Салунь; Тэсалёніка; Тэссалоніка; Фесалоніка.
Навуковым даследчыкам і перакладчыкам, лектарам і педагогам, рэдактарам і карэктарам даводзіцца сутыкацца з цяжкасцямі, самастойна вырашаючы пытанні адносна таго, як транскрыбуецца тое ці іншае імя ці гістарычны тэрмін, у дачыненні ці ледзь не да кожнага асобнага выпадку. Неўрэгуляванасць транскрыпцыі надзвычай абцяжарвае і запавольвае працу пры карыстанні бібліяграфічнымі даведнікамі, каталогамі, энцыклапедыямі, гістарычнымі картамі і г.д. Прысутнасць шматлікіх варыянтаў імёнаў ўласных і геаграфічных назваў (адрозных згодна з канфесійнымі традыцыямі, аўтарскімі пошукамі і неўнармаванымі афіцыйнымі варыянтамі) у біблійных перакладах не спрыяе таксама стварэнню адзінай Бібліі, якая задаволіла б ўсіх зацікаўленых.

[1] Календарыюм, Czasopis № 10/2004
[3] Аляксандр Аўдзяюк, "Наша слова", №№ 46-47/2011
[4] пар. Аляксандр Адамковіч, "Наша Вера", 2(8)/1999
[5] Цар Саламон. Песьні-песьняў, пер. В. Ластоўскага, Крывіч : месячнік літэратуры, культуры і грамадзкага жыцьця, 1926, № 1 (11). – сс. 1-6.
[6] Božaje słova: lekcyi, Evanelii i pramovy na niadzieli i sviaty, Ad. Stankievič. - Lvoŭ ; Vilnia : Biełaruskaje Katolickaje Vydaviectva, 1938. – 372 с.
[7] Čatyry Evangelii i Apostalskija Dzei | Рeralažyu i padau wyjasnienni ks. mhr Vincent Hadleuski. – Wilnia, 1939. – 417 s.
[8] Сьвятая Бібля: Кнігі сьвятога пісьма Старога й Новага закону | З мовы габрэйскае а грэцкае. – Нью Ёрк, 1973. – 840 + 260 с. (Пераклад Я. Станкевіча і М.Гітліна)
[9] Біблія. Кнігі Святога пісання Старога й Новага Запаветаў. [На падставе рукапісаў Ул. Чарняўскага; Навук. рад. пер. Ж. Некрашэвіч-Кароткая; праф. Оксфардскага універсітэта Джон Элволд]. – Мн.: Біблейскае Таварыства ў РБ, 2012. – 1120 с
Цэтлікі:

ПАШТОЎКІ З КЛЯШТАРНАЙ БІБЛІЯТЭКІ
bartnicki
Госці кляштару ў Друі, якія прыбылі 25 жніўня гэтага году з валанцёрскаю мэтаю “разгрэбсці” нарэшце кляштарную бібліятэку, і ўжо трэці дзень старанна праціраючы кожную кнігу, ўглядаючыся ў яе назву, друк, год выдання і, вядома ж змест – падобна сталі сапраўднымі “кляштарнікамі”, якіх зачынілі ў трохсотгадовым манастыры не зарокі, а літаратура. Я неек спачатку адчуваў дыскамфорт як гаспадар - людзі ад самага ранку да позняй начы занырнулі ў кляштарную бібліятэку, для Аляксандра Палынскага, Ціны Палынскай і нават Марго навакольны свет перастаў зусім існаваць, час спыніўся, нібы рыбу ўкінулі з берага ў водную стыхію, а тая ажыла, апрытомнела і пайшла сваёй хадой, успамінаючы пра сушу як аб нечым некамфортным, штучным і зусім не адпавядаючым яе прыроднаму ладу жыцця і існавання. Ды ці ўспаміная тая рыба пра штодзённасць? Мае госці не тое, што корпаюцца цэлым днём у кляштарных кнігах, але, як даведаўся, і праз ноч начытваюцца, смакуюць стосы друкаванак, учытваюцца ў рукапісы папярэнікаў ксяндзоў і, нарэшце:
-Ксёндз Сяргей, паглядзіце на паштоўкі, якія мы адкапалі!

Чытаць болей...Collapse )
Цэтлікі:

Беларускі Тадж-Махал
bartnicki
945712_644087895608824_1684464860_n
Вёска Ідолта знаходзіцца ў Мёрскім раёне. Каля яе вёска Мілашова. Паміж сабой вёскі Ідолта і Мілашова звязаныя драўляным мастком, які перакінуўся з берага на бераг у самым вузкім месцы возера, на “перашыйку”. Там, на Ідолцкім беразе, на паўвостраве, атуленым колам стогадовых ліп, стаіць капліца, фамільная ўсыпальніца паноў Мілашаў. Пабудаваная яна ў 1862 годзе Яўгенам Мілашам у знак самоты па заўчасна памерлай каханай жонцы. У савецкія часы перажыла капліца пару прыніжэння і гвалту, калі ў яе бялюткіх сценах захоўвалі ўгнаенні, а чарапамі з разрабаваных трунаў мясцовыя блазны гулялі ў футбол.

Захаваліся ўспаміны пра Яўгена Мілаша, напісаныя шляхціцам Зыгмунтам Гузам, уладальнікам двара Канстанцыянава ля Друі: “Быў гэта чалавек сціплы, працавіты. Пакінуў пасля сябе найлепшыя ўспаміны сярод мясцовага люду. Сялян сваіх шанаваў, ніколі з імі спрэчак не меў. Дзякуючы яго гаспадарлівасці сяляне Мілашоўскай воласці былі багацейшыя за іншых. Унукі тых сялян скончылі не толькі сярэднюю школу, але і вучыліся ў вышэйшых. Між іх былі святары, дактары, вайскоўцы. Многія з іх загінулі падчас сусветных войнаў, на Салаўках або ў Катыні падчас сталінскіх рэпрэсій.”




IMG_4598

Дзе знайці арыгінал Бібліі?
bartnicki

Хочаце верце, хочаце не, але ў нас няма арыгіналаў біблейскіх кніг. «Сапраўдны» тэкст Бібліі складзены дзякуючы карпатлівай даследчай працы з мноства старажытных рукапісаў, якія захоўваюцца ў музеях і бібліятэках. Аднак, як ні дзіўна, сёння тэкст шматлікіх кніг Бібліі больш сапраўдны і верагодны, чым творы такіх антычных аўтараў, як Гамера, Эсхіла ці Платона, захаваных толькі ў рукапісах і запісаных наноў праз 1400-1700 гадоў пасля стварэння арыгінала, у той час як рукапісы, што ляглі ў аснову Бібліі, паходзяць з больш ранніх часоў і ад сваіх першакрыніцаў адарваныя значна большай вякавой адлегласцю. Усяго на сённяшні дзень па дадзеных на 1989 год, вядомыя наступныя каталагізаваныя крыніцы найстаражытнейшых рукапісаў (гаворка ў дадзеным артыкуле пра Новы Запавет):

1. Папірусы Новага Запавету

2. Унцыяльныя рукапісы

3. Мінускульныя рукапісы

4. Лекцыянары Новага Запавету

5. КОДЭКСЫ

5.1. Codex Vaticanus

5.2. Сodex Alexandrinus

5.3. Сodex Sinaiticus

1. Папірусы Новага Запавету — фрагменты грэцкіх спісаў Новага Запавету, напісаныя на папірусе, датуюцца II—VII стст. На сёння вядома 127 папірусаў Новага Запавету, якія сістэматызаваны інстытутам даследвання Новага Запавету (INTF) у Мюнстары. Папірусы становяць найважнейшую ролю пры даследаванні новазапаветнага тэксту.

Кожны вядомы папірус цытуецца ў выданні Новага Запавету на грэцкай мове Nestle-Aland Novum Testamentum Graece. Кожны папірус, як правіла, пазначаецца гатычнай або стажытнаангельскай літарай P, за якой пішацца нумар у верхнім рэгістры (\mathfrak{P})

2. Унцыяльныя рукапісы (Кодэксы і пергаментныя скруткі, на якіх тэкст прадстаўлены вялікімі (загалоўнымі) літарамі грэцкага алфавіту) – грэцкія рукапісы Новага Запавету напісаныя унцыяльным пісьмом на пергаменце і датуюцца III—X стагоддзямі.

Даследнік Тышэндорф ведаў толькі 64 грэцкія унцыяльныя рукапісы Новага Запавету, а Айланд (Aland) у першым выданні Kurzgefasste Liste (1963) пералічыў 250 кодэксаў. На сёння вядома 322 унцыяльных рукапісаў Новага Запавету, якія сістэматызаваны ў каталозе праз INTF у Мюнстары - Liste Handschriften. Munster: Institute for New Testament Textual Research.

3. Мінускульныя рукапісы - грэцкія рукапісы Новага Запавету, напісаныя мінускульным пісьмом на пергаменце ці паперы і датуюцца IX—XV стагоддзямі.

Даследнік Ветштэйн ведаў толькі 112 грэцкіх мінускульных рукапісаў Новага Запавету да Евангелля, 58 да Дзеяў, 60 да Пасланняў Паўла і 28 да Адкрыцця. Айланд у першым выданні Kurzgefasste Liste (1963) пералічыў 2768 кодэксаў. На сёння вядома 2907 мінускульных рукапісаў Новага Запавету, якія сістэматызаваны ў каталогу праз INTF у Мюнстары.

4. Лекцыянары Новага Запавету - гэта збор тэкстаў Новага Запавету, які ўжываецца для біблейскіх чытанняў Літургіі слова. Лекцыянарныя грэцкія рукапісы Новага Запавету напісаны унцыяльным ці мінускульным пісьмом на пергаменце ці паперы і датуюцца IV—XV стагоддзямі.

Ветштэйн ведаў толькі 77 лекцыянарыі Новага Запавету. Gregory у 1909 ведаў 2768 лекцыянарных кодэксаў. На сёння вядома 2453 лекцыянары Новага Запавету, якія сістэматызаваны ў каталогу праз INTF у Мюнстэры. Лекцыянары пазначаюцца лацінскай літарай l().

5. КОДЭКСЫ

Найбольш старажытнымі рукапісамі Новага Запавету лічацца Александрыйскі, Ватыканскі і Сінайскі кодэксы. Усе яны датуюцца (палеаграфічна, гэта значыць на падставе "стылю почырку") IV ст. н.э. Мова кодэксаў - грэцкая. У выніку аналізу гэтых кодэксаў і быў выпрацаваны асноўны тэкст Новага Запавету, даступны кожнаму (падрабязна пра кодэксы падрыхтую матэрыял у бліжэйшы час). 

Літаратура:

Брус М. Мецгер - Тэксталогія Новага Запавету
 
Aland Kurt The Text of The New Testament: An Introduction to the Critical Editions and to the Theory and Practice of Modern Textual Criticism — 2nd ed.. — Grand Rapids, MI: William B. Eerdmans Publishing Company, 1995. — ISBN ISBN 0-8028-4098-1.
Black M., Aland K., Die alten Übersetzungen des Neuen Testaments, die Kirchenväterzitate und Lektionare: der gegenwärtige Stand ihrer Erforschung und ihre Bedeutung für die griechische Textgeschichte, Wissenschaftliche Beirat des Instituts für neutestamentliche Textforschung, Berlin 1972.
Carroll D. Osburn, The Greek Lectionaries of the New Testament, in. The Text of the New Testament in Contemporary Research, ed. Bart D. Ehrman and Michael W. Holmes, William B. Eerdmans Publishing Company, Grand Rapids 1995, pp. 61–74.
Caspar René Gregory, Die griechischen Handschriften des Neuen Testaments, Leipzig 1908.
Dr. Peter M. Head. The Early Greek Bible Manuscript Project: New Testament Lectionary Manuscripts.
Frederic Kenyon, Our Bible and the Ancient Manuscripts. 1895, 1896, 1898, & 1939: Eyre & Spottiswoode; London.
Hermann von Soden, Die Schriften des neuen Testaments, in ihrer ältesten erreichbaren Textgestalt hergestellt auf Grund ihrer Textgeschichte, Berlin 1902—1910.
K. Aland, M. Welte, B. Köster, K. Junack, Kurzgefasste Liste der griechischen Handschriften des Neuen Testaments, Walter de Gruyter, Berlin, New York 1994.
Kurt Aland, Barbara Aland, Der Text des Neuen Testaments. Einführung in die wissenschaftlichen Ausgaben sowie in Theorie und Praxis der modernen Textkritik. Deutsche Bibelgesellschaft, Stuttgart 1981, ISBN 3-438-06011-6.
Nestle-Aland. Novum Testamentum Graece. 27th ed. Deutsche Bibelgesellschaft, Druck: 1996, p. 57–63, 684–689
Seid, Timothy. "A Table of Greek Manuscripts". Interpreting Ancient Manuscripts. Retrieved June 22, 2007.
Waltz, Robert. "New Testament Manuscripts: Papyri". A Site Inspired By: The Encyclopedia of New Testament Textual Criticism. Retrieved on June 22, 2007.
Willker, Wieland. "Complete List of Greek NT Papyri" Last Update: 9 June 2006. Retrieved 23 January 2008.

Цэтлікі:

Грашовыя адзінкі ў Новым Запавеце - ІІ
bartnicki

Грэцкія манеты

Драхма асноўная распаўсюджаная старажытнагрэцкая манетная адзінка (грэц. δραχμή; ад асірыйскага «дараг-мана» - шасцідзесятая міны; іншая версія этымалогіі - ад «схопленых рукой») -, а таксама адзінка вымярэння масы, першапачаткова складалася са злітка срэбра вагой у 1/60 міны, раўнялася рымскаму дынарыю (Лк 15:8,9). У залежнасці ад месца чаканкі драхма мела розную вагу: атычная драхма - 4,37 грамаў срэбра, эгінская - 6,3 грамы. У розны час вага манеты і яе кошт вагаліся.
драхма драхма

Дыдрахма (грэц. δίδραχμον) - сярэбраная манета вартасцю ў дзьве драхмы (Мц 17:24). Гэтая манета прыраўноўвалася да паловы шэкеля і прымалася замест апошняга ў выплату храмавых падаткаў.
дыдрахмадыдрахма

Статэ́р (грэц. στᾰτήρ) першапачаткова гэтая манета выкарыстоўвалася ў Афінах, была роўнай па каштоўнасці тэтрадрахме (чатыром драхмам, грэц. τετράδραχμον), потым у іншых месцах статэрам называлі і дыдрахму (манету ў дзве драхмы). Такі статэр быў знойдзены апосталам Пятром у злоўленай ім рыбе і аддадзены як выплата падатку за Ісуса Хрыста і за сябе (Мц 17:27). Статэр прыраўноўваўся да «святога шакеля» ці срэбраніка і таксама мог выкарыстоўвацца ў разліках у храме.
статэрстатэр

Міна (грэц. Μνᾶ) манета роўная ста драхмам або 25 статэрам (Лк 19:13).
Mina_Antiochus_IV міна Антыёха IV

Талант (грэц. Τάλαντον) вышэйшая грашовая адзінка, залаты ці срэбны (Мц 18:24; 25:15; Ап 16:21). Залаты талант быў роўны дзесяці срэбным. Атычны талант быў роўны 60 мінам або 6000 драхмаў, а карынтскі талант - 100 мінам. Апошні больш падыходзіць да каштоўнасці уласна габрэйскага (старазапаветнага) срэбнага таланту, у першым стагоддзі пасля Р. Х. вага і кошт таланту панізіліся.

Рымскія манеты

Дэнар (лац. Denarius, грэц. Δηνάριον) - срэбная манета, часта ўзгадваная ў Евангеллях (Мц 18:28; 20:2; Мк 6:37; 12:15; Лк 7:41; 22:24,; Ян 6:7; 12:5, таксама Ап 6:6). Па вазе і каштоўнасці дэнар прыраўноўваўся да грэцкай драхмы, падчас зямнога жыцця Збаўцы ён меў меншую каштоўнасць. На адным баку гэтай манеты была выява рымскага імператара (Мц 22:19-21). Дынар складаў падзённую плату рымскаму воіну, як драхма - плату афінскім воінам. Ён жа складаў звычайную плату рабочым за дзень іх працы (Мц 20:2). Дэнар складаў подаць, якую юдэі абавязаны былі плаціць рымлянам (Мц 22:19).
дэнардэнар

Асарый (лац. As; гр. Ασσάριον, Мц 10:28—33) медная манета, раўнялася дзесяці (пазней шаснаццаць) дэнарам.
асарыйасарый

Кадрант (лац. Quadrans, грэц. Κοδράντης, Мц 5:21—26; Мк 12:41—44; Лк 21:1—4) медная манета, раўнялася 1/4 аса, таксама вядомы пад агульнай назвай «халкос» (грэц. Χαλκός) – манеты з медзі (медзякі) - (Мц10: 9; Мк 6: 8; Мк 12: 41; Ап18: 12). На гэтых манетах таксама адлюстроўваўся імператар.
квадрантквадрант

Лепта (грэц. λεπτόν ад λεπτός – малы, тонкі) - самая дробная медная манета. Дзьве лепты (грэц. Δύο λεπτός, якія складалі адзін кадрант) паклала ў скарбніцу храма бедная ўдава (Мк 12:41-44).
лепталепта

© Сяргей Сурыновіч, 2012

Цэтлікі:

Грашовыя адзінкі ў Новым Запавеце - І
bartnicki

У новазапаветныя часы ў Палестыне ў асноўным былі распаўсюджаны грэцкія і рымскія манеты. У кнігах Новага Запавету згадваецца дзесяць відаў манет: адна манета юдэйскай чаканкі, пяць грэцкай і чатыры рымскай.

Юдэйскі шэкель, альбо срэбранік

Хадавой юдэйскай манетай служыў срэбны шэкель, або срэбранік. Першапачаткова шэкель быў мерай вагі (корань слова шэкель - שֶׁקֶל / ш-к-л / - мае значэнне «вага»). Згадка пра шэкель як меру вагі ўзыходзіць да другога тысячагоддзя да н. э.: шумеры выкарыстоўвалі за эталон масу аднаго зерня пшаніцы (0,046 г) - «шэ» або «шэвум» (літаральна - «зерне»), 180 шэ складалі шэкель (8,28 г; на іўрыце слова трансфармавалася ў «шэкель»). Шэкель як меру вагі выкарыстоўвалі габрэі, маавіцяне, эдаміцяне, фінікійцы і іншыя народы. Шэкель срэбра быў стандартнай грашовай адзінкай. Пунічныя манеты грунтаваліся на шэкелевай меры вагі, якая была запазычаная ад фінікійцаў.

У старажытных габрэяў шэкель быў таксама мерай золата і срэбра. Біблейскі шэкель дзяліўся на дзве бекі або 20 гераў, згадваюцца таксама чвэрць і траціна шэкеля. «Шэкель срэбрам» называўся кесеф, а «шэкель золатам» - захав. Вядомы таксама «святы шэкель» - ха-кодэш, які прымяняўся ў культавай практыцы пры разліках у храме.

тырскі шэкельтырскі срэбранік

Старажытныя габрэі чаканілі як свае манеты, так і карысталіся тырскімі шэкелямі і іншай валютай. Менавіта за трыццаць такіх тырскіх срэбранікаў Юда выдаў Хрыста (Мц 26:15; 27:3-6,9). Па тагачасных коштах гэта была сума, дастатковая для таго, каб купіць невялікі надзел зямлі ў ваколіцах Ерусаліма. На гэтых манетах была выява Мелікерта (грэц. Μελικέρτης), вярхоўнага бога Тыра (грэц. Τύρος), стараліцы Фінікіі (грэц. Φοινίκη).

Шэкель быў нацыянальнай манетай юдэяў, раўняўся грэцкаму стаціру (тэтрадрахме). Шэкель у негабрэйскіх і грэцкіх перакладах падаецца як «сікль» (грэц. Σίκλους / Δίδραχμον).

© Сяргей Сурыновіч, 2012

Цэтлікі:

СЕПТУАГІНТА І АЛЕКСАНДРЫЙСКІ КАНОН
bartnicki
relig-002m

Септуагінта (традыцыйна абазначаецца рымскай лічбай LXX), ці пераклад Сямідзесяці быў здзейснены ў ІІІ-ІІ стст. да н. э. у Александрыі, з'яўляецца найстаражытнейшым вядомым перакладам Старога Запавету на грэцкую мову. Цытаты з яе сустракаюцца ў Новым Запавеце. Септуагінта згуляла важную ролю ў гісторыі хрысціянскай Царквы, стаўшы, па сутнасці, канонам Святога Пісання на грэцкай мове, з якога пасля былі зроблены пераклады на іншыя мовы, у тым ліку першы пераклад на царкоўнаславянскую мову. Сёння, нароўні з габрэйскім масарэцкім варыянтам, Септуагінта з'яўляецца адным з двух найстаражытнейшых помнікаў біблейскага тэксту.

Александрыйскі канон Старога запавету быў утвораны перакладчыкамі Септуагінты і стаўся асноваю хрысціянскага канону Старога Запавету (гэта датычыцца тэксту, складу і рубрыкацыі кніг). Александрыйскі канон прыкметна адрозніваецца ад габрэйскага Танах як па складзе кніг, так і па іх размяшчэнні і асобных тэкстах. Трэба мець на ўвазе, што тэкстуальна александрыйскі канон заснаваны на іншай, не протамасарэцской, версіі арыгінальнага тэксту. Варта ззяць пад увагу таксама і тое, што некаторыя дадаткі ў складзе кніг і тэкстаў могуць мець хрысціянскае паходжанне. Пасля разбурэння Другога Храма александрыйскі канон не быў прыняты юдаізмам і захаваўся толькі ў спісах хрысціянскага паходжання.

Структурна александрыйскі канон адыходзіць ад паслядоўнасці кніг Танах праз адрознае жанравае размеркаванне другой і трэцяй часткі габрэйскага канону (Прароцкіх і кнігаў і Пісанняў). Гэта 39 кніг, якія падзяляюцца наступным чынам:
• Законаўсталявальныя кнігі (Пяцікніжжа Майсеева);
• Гістарычныя кнігі (Кніга Ісуса Навіна, Кніга Суддзяў, Кніга Руты, Першая Кніга Самуэля, Другая Кніга Самуэля, Першая Кніга Валадарстваў, Другая Кніга Валадарстваў, Першая Кніга Кронікаў, Другая Кніга Кронікаў, Кніга Ездры, Кніга Нээміі, Кніга Эстэры);
• Вучыцельскія (паэтычныя) кнігі (Кніга Ёва, Кніга Псальмаў, Прыпавесці Саламона, Кніга Эклезіяста, Песня песняў Саламона);
• Прароцкія кнігі (Кніга прарока Ісаі, Кніга прарока Ераміі, Плач Ераміі, Кніга прарока Эзэхіэля, Кніга прарока Даніэля, Кніга прарока Осіі, Кніга прарока Ёэля, Кніга прарока Амоса, Кніга прарока Аўдзіі, Кніга прарока Ёны, Кніга прарока Міхея, Кніга прарока Навума, Кніга прарока Абакума, Кніга прарока Сафоніі, Кніга прарока Агея, Кніга прарока Захарыі, Кніга прарока Малахія).

Акрамя гэтага да канону дададзеныя дзевяць кніг, і тры кнігі тэкстуальна дапоўненыя. Гэтыя кнігі лічацца як некананічныя, ці другакананічнымі.

Другая Кніга Кронікаў уключыла дадатковую малітву Манасіі (36:24 і наступныя). У Кнізе Эстэры (перад першай часткай) дададзены Пралог, загад аб знішчэнні габрэяў Артаксерксам (паміж 13 і 14 вершамі 3-га раздзелу кнігі), малітва Мардахея і Эстээры (на прыканцы 4-га раздзела кнігі) і распараджэнне Артаксеркса адмяняючае папярэдні загад (паміж 12 і 13 вершамі 8-га раздзела). У Кнізе прарока Даніэля дададзена песня трох юнакоў (паміж 23 і 24 вершамі 3-га раздзела) і два дадатковых раздзелы – 13-ты і 14-ты. Дададзены цалкам Кніга Тобія і Кніга Юдыты, Кніга Мудрасці Саламона і Кніга Мудрасці Сіраха, Кніга прарока Баруха і Пасланне Ераміі, а таксама дзве Кнігі Ездры. У некаторых спісах Септуагінты ўключаны цалкам Першая і Другая Кнігі Макабэяў.

© Сяргей Сурыновіч, 2012


Цэтлікі:

ТАНАХ І СТАРЫ ЗАПАВЕТ
bartnicki

tanakh
Стары Запавет — першая, найстаражытнейшая з дзвюх (роўна як і Новы Запавет), частка Бібліі, агульна прынятая як юдаізмам так і хрысціянствам.

Кнігі Старога Запавету былі напісаны ў перыяд з XII па IІ ст. да н. э. на габрэйскай мове, за выключэннем некаторых частак кніг Даніэля (2:4б — 7:28) і першая кніга Ездры(4:8 — 6:18; 7:12-26), напісаных на арамейскай мове[1]. Кніга Тобія, Юдыты і Мудрасці Сіраха дайшлі да нас толькі ў грэцкім перакладзе. Кніга мудрасці Саламона і другая Ездры напісаны на грэцкай мове. Трэцяя кніга Ездры захавалася толькі на лацінскай мове, хоць арыгінал быў напісаны на семіцкай.

Традыцыйная крытыка сцвярджае, што Святое Пісанне ўзнікла раней з XIIІ і нават XV ст. да н. э.. Аўтарамі Старога Запавету з’яўляюцца шматлікія людзі, некаторыя сучасныя даследчыкі прытрымліваюцца меркавання пра тое, што бальшыня кніг Святога Пісання была напісана ананімна[2]. Асноўным зместам Старога Запавету з’яўляецца гісторы і культурная спадчына народу Ізраэля.

У перыяд з III ст. да н. э. па I ст. н. э. Стары Запавет быў перакладзены на грэцкую мову[3]. Гэты пераклад (Септуагінта) быў прыняты першымі хрысціянамі[4] і згуляў важкую ролю ў станаўленні хрысціянскага канона Старога Запавета.


Чытаць болей...Collapse )

© Сяргей Сурыновіч, 2012

Цэтлікі:

НЕКАЛЬКІ СЛОВАЎ ПРА СЛОВА БІБЛІЯ…
bartnicki

Papyrus
На старонках Новага Запавету трыццаць чатыры разы нам сустракаецца слова, сугучнае Бібліі: βιβλίον. Гэтым словам пачынаецца Новы Запавет, яно прашывае ўсе Евангеллі (акрамя Евангелля ад Марка), тройчы з’яўляецца ў пасланнях апостала Паўла (да Галатаў, другім Цімафея, двойчы ў пасланні да Габрэяў) і шматразова выкарыстоўваецца ў Апакаліпсісе. Перакладчыкі часцей за ўсё перакладаюць яго як кніга, але сустракаем і іншыя варыянты: сувой, звітак ў перакладзе Янкі Станкевіча. Грэцкае слова, якое па свайму гучанню адпавядае добра вядомаму нам Біблія – βιβλία – гэта множны лік ад вышэйузгаданага βιβλίον, зразумелае старажытным як сувоі, скруткі, кнігі якія былі напісаныя на папірусе…Гэты пісчы матэрыял не вырабляўся ў старажытнай Грэцыі. Увесь тагачасны адукаваны свет карыстаўся папірусам, які дастаўляўся з Егіпта.

Для вырабу папірусу выкарыстоўвалася аднайменнае водна-балотная расліна «лыка папіруса» (Cyperus papyrus), якая належыць да сямейства асаковых. У старажытнасці дзікарослы папірус быў распаўсюджаны ў дэльце Нілу. Для вырабу пісчага матэрыялу выкарыстоўвалася сцябло расліны з мяккім стрыжнем. Пласты валокнаў, якія знаходзіліся пад шалупіннем, вызваляліся і ачышчаліся практычна да стрыжня, наразаліся стужкамі, укладваліся ўздоўж і поперак. Іх прыціскалі на некаторы час плоскім камяням, а затым пакідалі ссыхацца на сонцы. Пасля, атрыманы ліст, які называўся χάρτης, пачыналі адбіваць малатком і максімальна выгладжвалі. Лісты былі склеенымі адзін з другім, першы называўся προτόκολλον, у рэзультаце атрымоўвалі выгляд доўгай стужкі, па гэтаму захоўваліся скручанымі ў сувоі, добрым бокам (лат. recto), на якім пісалі, станавіўся той, дзе стужкі былі ўкладзеныя поперак. У пазнейшыя часы з сувояў папіруса сталі фарміраваць кнігі (лат. codex). Таксама ў старажытнасці нароўні з папірусам ужываўся пергамент, вынайдзены Яўменам Пергамскім, а для ліставання ужываліся спецыяльныя дошчачкі (πίνακες, δέλτοι), пераважна аблітыя воскам (μάλθη). Для пісьма на папірусе выкарыстоўваліся пэндзлі са сцяблоў раслін роду Сітніца (Juncus) ці Трыснёг (Phragmites), пазней сталі выкарыстоўваць пяро з раздвоеным канцом.

Нягледзячы на тое, што грэцкае слова πάπυρος, ўвайшло ў многія сучасныя мовы, і замацавалася напрыклад у беларускай не толькі як папірус, але і як сучасны матэрыял для пісьма - папера, французскай - papier, нямецкай - Papier, англійскай - paper, іспанскай - papel, украінскай – папір і гэтак далей, для старажытных грэкаў папірус (πάπυρος) перш за ўсё азначаў саму расліну, з якой вырабляўся пісчы матэрыял. Сувоі з напісаным тэкстам яны называлі словам βιβλία. Справа ў тым, што фінікійскі порт Губла, праз які вывозіўся егіпецкі папірус, у Грэцыі быў вядомы пад назвай Бібл, размешчаны на беразе Міжземнага мора, у 32 км ад Бейрута — цяперашняй сталіцы Лібана. У наш час на месцы старажытнага Бібла знаходзіцца арабскі горад Джэбейль. Усё, што грэкі пісалі на папірусе, пачалі называть βιβλία - любыя світкі, лісты, дакументы, рукапісы, зборы сачыненняў[1]. Пры адрозненні адной літары ў назве горада і назве сувояў папіруса, фанетычную блізкасць Βύβλος і βιβλία наўрад можна патлумачыць як выпадковае супадзенне; тут, безумоўна, ёсць і сэнсавая сувязь, што даводзіць нямецкі егіптолаг Курт Зетэ[2].

У VIII ст. егіпецкі папірус паступова пачаў замяняцца паперай, якая трапіла ў Еўропу з Кітая праз Багдад[3]. Аднак у арабскім Егіпце да IX ст. н. э. (калі не пазней) папірус працягваў заставацца шырока распаўсюджаным матэрыялам для пісьма, прычым яго выраблялі прыблізна гэтак жа, як і ў старажытныя часы[4].

У прымяненні да кніг Старога і Новага Запавету назва Біблія узнікла на Усходзе ў IV стагоддзі нашай эры, паўстала дзякуючы святым Яну Златавуснаму і Эпіфанію Кіпрскаму. Габрэі выкарыстоўвалі назву Сэфарым (Сфарым) у адносінах да Святога Пісання, якая перакладаецца як «кнігі». Верагодна, што назва βιβλία у значэнні Бібліі з’яўляецца калькаю гэтага слова.



[1] пар. Еврейская энциклопедия. Т. 9. Стб. 214—215. Bruce F. F. The Books and the Parchments. 1963. P. 112.

[2] пар. К. Sethe, Der Ursprung des Alphabets, Berlin, 1926, Ss. 142–143.

[3]  J. Černy, Paper and books in Ancient Egypt, p. 1.

[4]  Там жа.

© Сяргей Сурыновіч, 2012

Цэтлікі:

Некалькі думак...
bartnicki


Прыгожая ўсмешка інтрыгуе, сціплая замілоўвае, добрая суцяшае, шчаслівая зачароўвае, шчырая натхняе. Паверце, ўсмешка не пакіне нікога абыякавым. Усміхайцеся часцей!)))


Мы крыўдзімся, сварымся і злуёмся толькі на тых, каго так баімся згубіць, каго так шчыра любім...

Не многія ўбачыць увесь боль у тваіх вачах у той час, калі астатнія будуць верыць у тваю штучную ўсмешку!

Ключ, які можа адкрываць усе замкі - знаходка для злодзея, а замок, які можна адкрыць любым ключом - бесцань і тандэт...

Толькі мае справы могуць мяне зрабіць багатым, а не безліч рэчаў, якімі валодаю…


?

Log in

No account? Create an account